Nöbetçi Eczaneler
Çanakkale Muharebeleri’nin kaderini değiştiren ve komutanlığını Mustafa Kemal Atatürk’ün yaptığı 19. Tümen’in kuruluş tarihi ve yerine ilişkin çarpıcı bir gerçek ortaya çıktı. Yapılan yeni bir akademik çalışma, literatürde yıllardır kabul gören bilgilerin aksine, tümenin farklı bir tarihte ve yerde kurulduğunu belgeledi.
Yanlış Bilinen Tarih ve Yer
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nden (ÇOMÜ) Dr. İsmail Sabah tarafından yürütülen araştırma, 19. Tümen’in 1 Şubat 1915’te Tekirdağ’da değil, 21 Ocak 1915 tarihinde Gelibolu’da kurulduğunu ortaya koydu. Dr. Sabah, “Çanakkale Muharebelerinde Atatürk ile özdeşleşen ve en çok ön plana çıkan birliklerinden biri olan 19. Tümen’in kuruluş yerinin ve tarihinin literatürden farklı olarak 21 Ocak 1915 tarihinde, yani 111 yıl önce bugün Gelibolu olduğunu yaptığımız çalışmayla ilk defa ortaya çıkarmış olduk” dedi.
Harp Cerideleri Gerçeği Gösterdi
Dr. Sabah, literatürdeki yaygın bilginin aksine, orijinal harp ceridelerinin (savaş günlükleri) incelenmesiyle doğru bilgiye ulaştıklarını vurguladı. Sabah, “19. Tümen’in kuruluş hikayesinde, bünyesinde kurulmuş olduğu 3. Kolordu cerideleri ve 1. Ordu’nun cerideleri büyük bir önem teşkil etmekte. Biz bu harp ceridelerini okuduğumuz zaman aslında kuruluşun ifade edildiğinin aksine çok farklı bir şekilde ve farklı bir mekanda gerçekleşmiş olduğunu tespit ettik” ifadelerini kullandı.
Kuruluş Süreci Nasıl İşledi?
Araştırmaya göre süreç şöyle gelişti: Kasım 1914’te Çanakkale Boğazı’na yönelik artan tehdit nedeniyle 3. Kolordu, Karargâhı ve 7. Tümen ile birlikte Tekirdağ’dan Gelibolu’ya kaydırıldı. Kolordunun diğer tümeni olan 8. Tümen ise Kanal Harekatı için başka cepheye gönderilince, yeni bir tümenin teşkili gündeme geldi.
31 Aralık 1914’te Gelibolu’daki 3. Kolordu’ya ‘gizli’ bir yazı gönderilerek yeni tümenin teşkiliyle ilgili görüşleri soruldu. Dr. Sabah, “Aslında bu yazışmayla birlikte, 19. Tümen halini alacak olan tümenin kuruluş çalışmalarının da en azından fikri anlamında başladığını görmekteyiz” dedi.
Mustafa Kemal’in Atanması ve Tümen Numarası
Bu sırada Sofya’da askeri ateşe olan ve faal bir görev isteyen Kurmay Yarbay Mustafa Kemal Bey, yeni kurulacak bu tümenin komutanlığına atandı. Dr. Sabah’ın aktardığına göre, 20 Ocak 1915’teki atama yazısında henüz ’19’ numarası geçmiyordu. Tümenin numarası, aynı gün verildi. Bunun üzerine 1. Ordu Komutanı Mareşal Liman Von Sanders, ertesi gün 3. Kolordu’ya kesin emri verdi.
Dr. Sabah, “21 Ocak 1915 tarihinde 3. Kolordu ceridelerine baktığımızda Liman Paşa’dan gelen bu emrin ‘kesin’ bir emir kabul edildiğini ve tümenin teşkilat çalışmalarına başlandığını, yani resmen kurulmuş olduğunu görmekteyiz” şeklinde konuştu.
Atatürk’ün Tümeni Arayışı
Mustafa Kemal Bey, Sofya’dan İstanbul’a gelir gelmez atandığı tümeni aramaya başladı. Ancak 19. Tümen’in varlığından henüz kimsenin haberi olmadığı için büyük bir şaşkınlık yaşandı. Dr. Sabah, “Kendisini herkese 19. Tümen Komutanı olarak takdim ediyor. Fakat 19. Tümen’in varlığından henüz kimsenin haberi olmadığı için herkes yüzüne hayretle bakıyor” diye anlattı.
Sonunda 1. Ordu Kurmay Başkanı Kazım Bey, kendisine Gelibolu’daki 3. Kolordu’nun yeni bir tümen teşkilatlanması yaptığını ve oraya müracaat etmesi gerektiğini söyledi. Mustafa Kemal Bey, “Komutan olduğum tümen var mıdır yok mudur, bunu anlamak için Gelibolu’ya mı gideceğim?” diye sordu. Kazım Bey’in “Evet, doğrusu budur” cevabı üzerine Mustafa Kemal, 31 Ocak 1915’te Gelibolu’ya giderek henüz teşkilatlanma aşamasındaki tümeni ilk kez gördü.
Tekirdağ ve Eceabat Süreci
Mustafa Kemal, aynı gün akşam hareket ederek 1 Şubat 1915’te Tekirdağ’a vardı ve tümenin teşkilatlanma ve eğitim çalışmalarını burada sürdürdü. Ancak Dr. Sabah’a göre, tümenin tam anlamıyla vücut bulduğu yer Tekirdağ da değildi. 22 Şubat 1915’te tümenin bünyesindeki 58 ve 59. alaylar alınarak yerlerine 72 ve 77. alaylar getirildi ve tümen, Eceabat’a geldikten sonra son şeklini aldı.
Bu kapsamlı araştırma, Türk askeri tarihinin önemli bir birliğinin kuruluş hikayesine dair yeni ve belgeli bir bakış açısı sunuyor.